poniedziałek, 1 czerwca 2015

Powieści sensacyjne a bajka magiczna, czyli dlaczego kocham powieści sensacyjne.

Dzisiaj napiszę swoje subiektywne przemyślenia na temat powieści sensacyjnych. Lubię je czytać i zawsze lubiłam:  Tom Clancy Znalezione obrazy dla zapytania Tom Clancy, John Grisham Znalezione obrazy dla zapytania john grisham, a ostatnio Vince FlynnZnalezione obrazy dla zapytania Vince Flynn , czy nasi rodzimi twórcy: Zygmunt Miłoszewski Znalezione obrazy dla zapytania zygmunt miłoszewski, Vincent Severski Znalezione obrazy dla zapytania Vincent Severski. Nie tak dawno temu pisałam recenzję książki 'Bezcenny'. Napisałam o niej przychylnie. Ktoś słusznie skomentował, ze książka nie jest bez wad. Ja napisałam, że ten temat rozwinę. I oto rozwijam.

Powieść sensacyjną czyta się trochę jak bajkę. Co mam na myśli? Otóż mam na myśli taką filmowość, fikcyjność, dziwne zbiegi okoliczności i podporządkowanie teorii spiskowej. I zabierając się na sensację mamy tego świadomość. Przynajmniej ja mam. 

Moim zdaniem, powieść sensacyjna jako gatunek jest współczesną wersją bajki. Co to znaczy? Pisząc bajka nie mam na myśli wszystkiego tego, co bajka oznacza w filmach Disneya, czyli historii o mówiących zwierzątkach i księżniczce szukającej męża. Nie, myślę o bajkach tradycyjnych. O tym napisał Władimir Propp w książce 'Morfologia bajki' Okładka książki Morfologia bajki
Bajka magiczna to opowieść inicjacyjna, to tradycyjny gatunek, którego rolą jest oswojenie ze światem, z niebezpieczeństwami. To jest właśnie inicjacja w kulturach tradycyjnych. Mam formę obrzędu, ale chodzi w niej o to, żeby młodzieniec, który chce wejść w dorosłość, udowodnił, ze jest już dorosły, pokonał przeszkody i nie bał się bólu, niebezpieczeństw. Często był też izolowany od reszty społeczności na ten czas.
To są ciekawe sprawy, ale opisane w książkach antropologicznych czy nawet w relacjach podróżniczych do ludów zachowujących pierwotny tryb życia. 
Jeszcze w myśleniu naszych rodziców, a przynajmniej w środowisko, z którego pochodzę, sprawdzianem dorosłości młodzieńca było pójście do wojska. Teraz chłopców się nie sprawdza, teraz oddaje się żonie, a ta już niech ma ambaras. Ale to inna historia. 
Wróćmy do inicjacji i bajek magicznych. Badacze tradycyjnych bajek wyróżnili stałe elementy bajki: czyli:
- problem do zmierzenia się
- magiczny przedmiot 
- pomocnik
- przeciwnik
Bohater w końcu pokonuje problemy, co jest odzwierciedleniem jego walki duchowej, staje się mocniejszy o te zmagania się. Weźmy Czerwonego Kapturka. Musiała iść w las (czyli przestrzeń obcą, według myślenia tradycyjnego, domenę zła w sensie ludowym, pamiętajcie). Jak to wyglądało, wszyscy wiemy. Ale odpowiedzmy sobie na pytanie o to, co zmieniło się u Kapturka po całej tej hecy z wilkiem? Przestał się bać lasu, niebezpieczeństw, dowiedział się o sobie, że potrafi być dzielna i pokonać zło, no i przekonała się, że ma przyjaciół.

Teraz wróćmy do powieści sensacyjnych.  Według mnie, powieści sensacyjne, powstające w ostatnich latach jak grzyby po deszczu są właśnie takim oswajaniem z niewiadomą, z niewyjaśnionymi problemami naszej rzeczywistości. Tak jak problemem Kapturka był ciemny las, tak naszym są: tajne siły, terroryści, teorie spiskowe, których nigdy się nie da udowodnić, grupy mafijne powiązane z biznesem i polityką i tak dalej.... Włączmy telewizję, to usłyszymy więcej.Polscy pisarze 'to nie gęsi' i nie odbiegają od pisarzy amerykańskich. Moim zdaniem są lepsi. Powstają wielkie bestsellery o mafii, o polityce, różne. Aż się dziwię, że nie powstała jeszcze powieść w stylu Bonda o najgłośniejszej teorii spiskowej ostatnich lat. 
Piszą. A my kupujemy. Taki 'Bezcenny' Okładka książki Bezcennyto fabularna ekranizacja niewyjaśnionej zagadki historycznej skarbów III Rzeszy. Pan Wołoszański stworzył cały cykl dokumentalny na ten temat. Ale dokument nie może tworzyć niesprawdzonych teorii. Dokument stawia pytania. Myśmy się zaciekawili, więc powstała książka. Bardzo ciekawa, moim zdaniem. Podobnie jest z książką już klasyczną w gatunku sensacja, a mianowicie z 'Czerwonym Królikiem' Toma Clancy'ego Okładka książki Czerwony królik. Dla przypomnienia powiem, że jest to opowieść o tym, jak to KGB zorganizowało zamach na Jana Pawła II. 
Mamy autentyczne zdarzenie (zamach, u Miłoszewskiego - zaginięcie obrazów), mamy niesprawdzalną dokumentami teorię spiskową, i mamy pisarza, który tworzy fikcję literacką.  Świetne powieści. Bo Tom Clancy to mistrz gatunku. Ze Stanów wiozłam jego powieści. I mam! Ale będąc rozsądnym człowiekiem, wiemy, że te teorie są nie do sprawdzenia. Wiemy, ze do końca nie wiadomo. Raczej rozsądni ludzie nie będą zarzekać się, że jedna z teorii możliwych, ze się zdarzyła, jest jedyną możliwą. Prawda jest taka, że jesteśmy świadomi, ze nie dowiemy się nigdy prawdy. Bo dokumenty zniszczono. Ale nasza wyobraźnia domaga się konkretyzacji. Więc czytamy powieści sensacyjne, umawiając się z pisarzem,że to FIKCJA LITERACKA. Dlatego napisałam w recenzji 'Bezcennego', że jestem świadoma fikcyjności. Ja twierdzę, że taka jest zasada gatunku. Przecież gdy oglądamy Bonda, to oczekujemy wręcz nieprawdopodobnych zdarzeń, gadżetów i tak dalej. 

Jeszcze o stałych elementach powieści  sensacyjnej. Tak jak w bajce magicznej jest to:
- przeciwnik
- sojusznik
- przeszkody
- cel do osiągnięcia 
- magiczny przedmiot. 
Przy tym ostatnim się zatrzymam. Oczywiście nie mamy tutaj magicznej różdżki, ale mamy dzielnego, silnego i wychodzącego z każdej opresji bohatera (szpiega albo poszukiwanego). Czy to nie jest magiczne? 
I zakończenie powieści. Zazwyczaj jest szczęśliwe. Bohater poznaje tajną prawdę, pokonuje wszystkich wrogów, jest silniejszy i niezłomny. Czy to nie jest ta pierwotna inicjacja? 
A i wyłączenie ze społeczeństwa. Przecież w każdej powieści sensacyjnej bohater musi ukryć się przed rodziną, bliskimi, wziąć urlop z pracy lub wyjechać na drugi kraniec świata. Bez tego nie odkryje prawdy. Czyli inicjacja. I mężczyzna zamknięty na miesiąc w ciemnym lesie. 

Udowodniłam, że powieść sensacyjna to bajka dla dorosłych. Bajka, której potrzebujemy, żeby oswoić swoje lęki. Historie miłosne to też rodzaj bajki, ale o tym napiszę kiedy indziej, albo nie napiszę, bo jestem stronniczo negatywna w tym względzie. 
Ale rozsądek nakazuje nam oddzielać fikcję od prawdy. Zdawać sobie sprawę z umowności pomiędzy pisarzem a czytelnikiem. I szkoda, że co niektórzy przenoszą fikcję literacką w świat realny. A dlaczego przenoszą? Bo nie słuchają przodków. Oni wiedzieli, że zbiorowych lęków nie wolno zamiatać pod dywan. Że należy je oswoić i zneutralizować. Stąd bajki magiczne, stąd powieści sensacyjne, stąd romanse z przeszkodami. Żeby oswoić. Ale żeby szukać Bonda w rzeczywistości? No to to już jest pomieszanie fikcji z prawdą. 




7 komentarzy:

  1. Ja muszę w końcu poznać prozę Miłoszewskiego. Koniecznie!

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. O, ja też. Na razie przeczytałam 'Bezcennego', ale piszą, że cykl o Szackim jest lepszy.

      Usuń
  2. Mój Boże, skąd Ty masz "Morfologię bajki" Proppa? Kupiłabym. A nie wznawiają :(

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dobre pytanie :) Nie mam, bo książka jest w zasadzie nieosiągalna. Czytałam na studiach, z jedynego egzemplarza w bibliotece.

      Usuń
  3. Ja już dawno nie czytałam dobrej książki sensacyjnej :)

    OdpowiedzUsuń
  4. Bardzo dobry, głęboki wpis. Czytając go uświadomiłem sobie, że interesują mnie powieści sensacyjne, w których zarysowany przez Ciebie schemat jest złamany (‘Bezcenny’ to dla mnie słaba rzecz Miłoszewskiego, Clancy’ego nie cenię i nie lubię). I tak, mój ukochany autor sensacji, John Le Carre, zupełnie łamie ten schemat: jego powieści kończą się źle. Ów, jak piszesz: dzielny, silny i wychodzący z każdej opresji bohater, kończy źle, albo zwycięstwo ma gorzki posmak, albo przegrywa. Tak jest w arcydziele Le Carre: ‘Uciec z zimna’ i w innych jego książkach.
    Pewnie prawdziwie wielcy pisarze łamią schematy, zaś wyrobnicy świetnie się w nich odnajdują.

    Almos

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Sięgnę więc po Le Carre.
      'Bezcenny' według mnie napisany został z myślą o adaptacji filmowej. Ładnie określenie 'wyrobnik'.....

      Usuń

Dziękuję za komentarze. Będę usuwać komentarze rasistowskie i wulgarne.
Czytam wszystkie wasze opinie.
Proszę też anonimowych piszących o podpisanie się jakoś.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...